Yazar: Doç. Hüseyin ÇELİK

1. GİRİŞ

 

Dünyanın en elverişli iklim kuşağı üzerinde yer alan ülkemiz; asmanın gen merkezi ve ilk kez kültüre alındığı coğrafyanın merkezi konumundadır. Dolayısıyla “Küçük Asya” olarak ifade edilen Türkiye, çok eski ve köklü bir bağcılık kültürü ile zengin bir asma gen potansiyeline sahiptir. Yaklaşık olarak 7-8 bin yıl önce Anadolu’da kültüre alınan asma, bu topraklar üzerinde hüküm süren tüm uygarlıkların en fazla değer verdiği kültür bitkisi olma özelliğini günümüze kadar korumuştur. Anadolu’da yaşayanlar yaş ve kuru üzümü sofrasından eksik etmemiş, üzüm şırasını farklı şekillerde işleyerek üzüm suyu, şarap, sirke, pekmez, köfter, sucuk, pestil, bastık v.b. mamulleri de beslenme ve enerji ihtiyacını karşılamak üzere kullanmıştır. Sahip olduğumuz bağ alanı ve üzüm üretimi yönünden Dünyada ilk beş ülke arasında yer almaktayız ve ülkemiz bağcılığı birinci derecede çekirdeksiz ve çekirdekli kuru üzüm, ikinci derecede ise sofralık üzüm bakımından önem taşımaktadır.

Karadeniz çevresindeki yerleşim alanlarında mükemmel ve son derece verimli bağların olduğu Xenophon, Pline ve Straben gibi gezgin ve tarihçiler tarafından bildirilmiştir. Yunanlı coğrafya uzmanı olan Strabo, M.Ö. IV. Yüzyılda Trabzon ve çevresinde çok verimli ve mükemmel bağların bulunduğunu ve buradan filikalarla Venedik’e şarap gönderildiğini yazmaktadır. Canik Sancağı olarak bilinen ve Samsun ili ve Bafra ilçesini de kapsayan  bölgede XIX. yüzyılda yaygın bir şekilde bağcılık yapıldığı eski kayıtlarda belirtilmektedir. Ayrıca, bu yüzyılda belirtilen sancakta tütün ekim alanlarının artması ile bağların söküldüğü de belirtilmektedir.      

Günümüzde bağ alanı ve üzüm üretimi bakımından tarım bölgelerimiz arasında son sırada yer alan Karadeniz Bölgesinin Doğu kesiminde büyük bir bölümü yaz gelişme döneminde olmak üzere yıllık 1200-2600 mm yağış almaktadır. Bu kısımda mantari hastalıkların kontrolü imkansız olduğu için Vitis vinifera L. türüne giren üzüm çeşitleri yetiştirilememektedir. Karadeniz Bölgesinde Arhavi (Artvin) – Sinop arasındaki sahil şeridinde çilek tadını andıran özel aromaya sahip, kalın kabuklu, çekirdekli, kabuğu et kısmından kolaylıkla ayrılan ve Vitis labrusca L. türünün doğal yollarla melezlenmesi sonucunda ortaya çıkmış olan mavi-siyah, pembe, bakır kırmızı, beyaz, siyah renkli üzüm tip ve varyeteleri çardak yapılarak veya ağaçlara sardırılarak yetiştirilmektedir. İzabella, kokulu kara üzüm, çilek üzümü, siyah üzüm, favli üzümü  veya Amerikan üzümü olarak adlandırılan bu üzüm çeşitleri mantari hastalıklara karşı son derece dayanıklı olup salkımlarının uzun süre omca üzerinde kaldığı saptanmıştır. Kar altındaki omcalar üzerinde varlığını sürdüren favli üzümü kuşlar için oldukça çekicidir. Genç yaprakları parçasız, dalgalı, az  kabarık, parlak renkli, üst yüzeyleri tüysüz, alt yüzeylerinde ise sadece ana damarlar etrafında çok seyrek fırça gibi tüyler içeren bu üzüm çeşitlerinin ince ve narin olan yaprakları taze veya salamuraya işlenerek sarma yapımında kullanılmaktadır.

Vitis labrusca kanı taşıyan “foxy” tada sahip İzabella, tilki üzümü, Kuzey Muskatı, erik üzümü, bataklık üzümü, yabani üzüm, çilek üzümü veya kokulu kara üzüm olarak bilinen üzüm çeşit veya tipleri ılıman iklim kuşağında yetişmekte olup kışın yaprağını döken odunsu yapıda bir bitkidir. Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye, İngiltere, Rusya, Brezilya, Kanada, Almanya ve Japonya’nın nemli ve soğuk iklime sahip yerlerinde doğal olarak yetişmekte ve yerli üzüm olarak bilinmektedir. Serbest bırakıldığında ağaçlara sarılarak 15-25 m yüksekliğe erişebilir. Yabani formları birçok kuş türü ile bazı hayvanların beslenmesinde önemlidir. Doğal ortamlarda meyvelerini tüketen kuşlar tarafından farklı yerlere yayılmış ve yeni varyeteleri ortaya çıkmıştır. Çünkü Vitis labrusca L. türüne giren üzüm tip ve varyeteleri yabancı tozlanma ve döllenmeye açıktır. Mayıs-haziran arasında çiçek açan bu üzümlerin çiçek salkım uzunlukları 5-10 cm’dir. Bir salkımda yuvarlağa yakın en az 20 adet tane bulunmaktadır ve tane çapları 8-25 mm civarındadır. Olgunlaşma periyodu ağustos-ekim arasındadır. Olgunlaşan tanelerde renk İzabella’da kahverengimsi-mor veya donuk siyahtır. Olgun tanelerde 2-6 arasında 5-8 mm uzunluğunda kahverengimsi köşeli çekirdekler vardır. Tohumları +5°C’de 3 yıl canlılığını koruyabilmektedir.  

Vitis labrusca L. kanı taşıyan üzüm çeşitlerinden elde edilen şaraplar birçok ülkede henüz kanuni olarak “kaliteli şarap” statüsü kazanamamıştır. Çünkü kaliteli şaraplar sadece Vitis vinifera L. türüne giren üzüm çeşitlerinden elde edilmektedir. Bu ülkelerde labrusca kanı taşıyan üzümlerden yapılan şaraplar sofra şarabı olarak isimlendirilmiştir.  

 

Concord (mavimsi-siyah), Niagara (beyaz) ve Catawba (bakır-kırmızı) Amerikan üzüm çeşitleri nemli yaz aylarına iyi uyum sağlar ve Avrupa asmalarına göre mantari hastalıklar başta olmak üzere hastalıklara karşı son derece dayanıklıdırlar. Genelde aromatik özellikleri vardır ve şişelenmiş konsantre üzüm suyu gibi yoğun bir tada sahiptirler. Amerikan üzüm çeşitlerinin et kısmı kabuktan çok kolay bir şekilde ayrılabilmektedir. Bu üzümlere “slip-skin” adı verilmektedir. Amerikan asmaları genelde doğal üzüm çeşitlerini içermektedir. Ancak bahçelerde yaygın olarak yetişen ve Vitis labrusca türünden doğal melezlemeler ile elde edilmiş bir tanesi var ki ABD’nin doğu kesiminin yarıdan fazlasında yerel ve doğal olarak yetişen kokulu kara üzümdür. Tilki kokulu (foxy) olduğu için tilki üzümü olarak adlandırılan bu üzüm çeşidi 1800’lü yıllarda tilkilerin nasıl koktuklarını bilen kişiler tarafından isimlendirilmiştir. Eylül sonlarına doğru olgunlaşmaktadır.  Vitis labrusca ve melezlerinin özellikleri aşağıda verilmiştir.

 

Vitis labrusca L.:  Amerikan salkım üzümü, tilki üzümü, barış üzümü olarak da bilinen bu türün önemi ıslah çalışmalarında ortaya çıkmaktadır. Doğal veya yapay olarak yapılan melezlemeler sonucunda elde edilen melez tipleri şarap üretiminde veya filoksera böceğine karşı dayanıklılık sağlamak amacıyla kullanılmaktadır. Temel olarak tatlı üzüm suyu (welch’s) ile jel, reçel, marmelat ve şekerleme yapımında kullanılmaktadır. Az da olsa şarap yapımında kullanıldığı belirtilmektedir. Bu tür içinde yer alan üzüm çeşitlerine örnek olarak Birleşik devletlerde yetişmekte olan İzabella, Concord, Delaware, Niagara, Catawba, Muscat Bailey ve Maxatawney ile Japonya’da yetiştirilen Kyoho ve Koshu verilebilir.

 

İzabella : Vitis labrusca asma türünden doğal melezlemeler sonucunda ortaya çıkmıştır. Avrupa asması olan Vitis vinifera ile Kuzey Amerika’da doğal olarak yetişmekte olan Vitis labrusca’nın melezlenmesinden meydana gelmiş olabilir. Bu üzümler literatürde Fransız-Amerikan üzümleri olarak bilinmektedir.  18. yüzyılda  Avrupa asmaları Amerika’ya götürülüp burada bağ tesis edildikten sonra bilinmeyen bir Avrupa asması ile Amerikan asması olan Vitis labrusca’nın doğal olarak melezlenmesi sonucunda ortaya çıktığı belirtilmekte-dir. 1820’lerden beri pomolojistlerce bilinen ve bayan İzabella tarafından Kuzey’e yani New York’a götürülmüştür. Mantari hastalıklara karşı dayanıklı bir üzüm çeşididir. Brezilya’da da yaygın olarak yetiştirilmektedir ve konsantre üzüm suyu elde etmek veya Concord ile karıştırılarak şarap üretmek amacıyla değerlendirilmektedir. Taneleri normal siyah üzümler kadar çekicidir. Salkımı büyük ve iyi oluşmuş, taneleri parlak-siyah renkte ve yoğun bir pus tabakası ile örtülmüştür. Tadı güzel olmasına rağmen kabuğunun kalın oluşuna ve hoş olmayan misk kokusuna (tilki kokusu) itiraz edilmektedir. Üzümler depolama ve taşımaya son derece dayanıklıdırlar.

 

Delaware : Amerika Birleşik Devletlerinde doğal melezlemeler (Vitis vinifera x Vitis labrusca.) sonucunda meydana gelmiş beyaz renkli üzüm çeşididir. İyi kalitede, sert, tatlı ve köpüklü beyaz şarap yapımında kullanılmaktadır. Şarabı son derece hafif bir foxy (tilki kokusu) karakter taşımaktadır. Genelde Amerika Birleşik Devletlerinin doğusundaki soğuk, nemli ve yağışlı bölgelerde yetiştirilmektedir. Bu bölgelerde buz-şarabı yapımında kullanılmakta olan Delaware oldukça önemli bir üzüm çeşididir.

 

Niagara : Vitis labrusca L. kanı taşıyan beyaz renkli bir üzüm çeşididir. Keskin üzüm tadı içeren beyaz şarap yapımında kullanılmaktadır. Şarabı genelde tatlıdır ancak sert olan versiyonları da vardır. Birleşik Devletlerin Doğu, Orta ve Batı kısımlarında yaygın olarak yetiştirilmektedir. Özellikle II. Dünya Savaşından sonra geniş sayılabilecek bir tüketici kitlesi oluşmuştur.

 

Concord : Vitis labrusca L. kanı taşıyan bu üzüm çeşidi mavimsi-siyah renktedir. Kabuğu sert olup et kısmından kolaylıkla ayrılabilmektedir. Vitis labrusca’dan yapılan şarabın foxy tadına benzer bir tadı vardır. ABD’nin Doğusunda, Orta-Batı kesimi ile Kanada’da yaygın olarak yetiştirilmektedir.

   2. sayfa