YABANMERSİNİ YETİŞTİRİCİLİĞİ
(ANÇERA- LİKAPA)
Üzümsü meyveler grubunda yer alan ve yabanisi Rize’nin doğal florasında bulunan meyve türlerinden olan Yaban mersini yüzyıllardır halkımız tarafından aile bazında tüketilen ve bölge insanı tarafından LİKAPA, LİGARBA, ÇERA, KASKANAKA, ÇAY ÜZÜMÜ, ÇOBAN ÜZÜMÜ, AYI ÜZÜMÜ olarak isimlendirilmektedir. en Yaban mersini Amerika başta olmak üzere Avustralya, Yeni Zelanda, Japonya, İspanya, Hollanda, Almanya, Finlandiya, Norveç, Romanya, Yugoslavya, Bulgaristan, Polonya ve Şili’de yaygın olarak yetiştirilmektedir. Dünya piyasası bile halen boş olan Yaban mersini için harika toprak (asitli) ve iklim şartlarına sahip olmamıza rağmen maalesef bu ürünün değeri bilinmemektedir. Dağ, ova hatta yaylalarımızda çok farklı formları (yüksek çalı, yarı yüksek çalı, alçak çalı ve bodur-sürünücü) olan mavi renkli, puslu, uzun, elips, yuvarlak meyveli yaban mersininin adı MAVİ ALTIN’dır. Yukarıda sayılan ülkelerdeki yabani türlerin meyveleri dünya piyasasında değiştirilmesi mümkün olmayacak bir değere erişmişken bölgemizdeki yaban mersini bitkilerinin arazi açmalarla kaybolduğunu görmek bir akademisyen ve bir Rize’li olarak müthiş rahatsız etmiş ve 1990 yılından sonra başta yaban mersini olmak üzere diğer üzümsüler için neler yapabilirim diye gece-gündüz düşünmüşümdür.
1999 yılında Rize İkizdere İlçesinde mevcut çay bahçesi şiddetli bir budamaya tabi tutularak Yaban mersini (7 çeşit) fidanları tekniğine uygun olarak dikilmiştir. Asitli toprakları seven ve başka bir yerde yetişmesi mümkün olmayan veya toprağı asitleştirmek için ilave girdi istemeden, ahır gübresi dışında ticari gübre ve ilaç kullanılmadan yaklaşık 4 yıldır yetiştiriciliği yapılan Yaban mersini ve diğer üzümsü meyveler mükemmel sonuçlar vermişlerdir. İl bazında bu ürünlerle kurulu bahçe sayısının artırılması için akademik (üniversite), tarım teşkilatları ve politikacılar olarak yoğun çaba içersindeyiz.
Yabanisi hemen hemen tüm Rize’liler tarafından tanınan yaban mersini 1906 yılından itibaren Birleşik devletlerde ıslah çalışmaları ile kültüre alınmış Avustralya ve Amerika’daki Yaban mersinleri melezlenerek günümüzde tarımı yapılan kültür yaban mersinleri elde edilmiştir. Toprak şartları uygun olan tüm iklimlerde erkenci, vakitli ve geç olgunlaşabilen Yaban mersini (Blueberry) çeşitleri uzun yıllar önce ıslah edilmiş ve çiftçinin hizmetine sunulmuştur. Kültürü yapılan Yaban mersini çeşitleri doğada bulunan formlarına göre çok daha iri, daha sulu ve daha tatlı meyveler verirken hastalık ve zararlılara da daha dayanıklıdırlar. Çok yıllık ve çalı formunda olan ılıman iklim meyvesidir Yabani formları 100 yıl yaşarken kültür formlarının ekonomik ömrü 25-30 senedir. Bitkisi fazla boylanma, yayvan veya dik büyüme gösterir. Temmuz – Ekim arasında olgunlaşır. Salkımdaki meyveler bir anda olgunlaşmadığı için meyve hasadı 6 -7 hafta sürer. Bitki başına 2-3 kg, dekara ise 1,5 -2,0 ton ürün vermektedir
Yaban mersinleri asitli toprakları tercih ederler (pH=4.5-5.0) ve genel bir ifade ile yabanisinin olduğu yerlerde, defne, çam, kızılağaç veya beyaz sedirin karışık olarak yetiştiği nispeten meyilli alanlarda kültür çeşitleri rahatlıkla yetişebilmektedir. Bu alanlar daha çok yüksek kesimlerdir (500 m rakım ve üzeri). Sahil şeridindeki asitli topraklara uygun çeşitlerin belirlenmesine yönelik olarak da çalışılmaktadır.
Yaban mersini (LİKAPA) çok farklı amaçlar için kullanılabilmektedir. Bunlar:
Taze
meyve olarak.
Meyve
suyu sanayisinde (tek başına veya diğer meyve
suları ile kokteyl yapılarak)
İlaç sanayisinde
(Kuru meyvesi, çiçek, kök ve yaprakları)
Süt
ve süt ürünleri teknolojisinde (dondurma, yaban mersinli
süt)
Kuru
meyve teknolojisinde
Meyveli
ekmek, çörek, kek, puding ve pastalarda
Baharat
sanayisinde
Meyve
salatalarında
Reçel,
marmelat, jel ve konserve sanayisinde
Çay
(kuru yaprağı ve kuru meyvesi)
Uyuşturucu
Diyet
mönülerinde
Şarap
yapımında (Sibirya) ve
Bitkisi
kulp (sap) yapımında kullanılmaktadır.
Yaban mersininin insan sağlığı ile beslenmesi üzerine yaraları ile ilgili dünya çapındaki bilimsel dergilerde yüzlerce araştırma makalesi yayınlanmıştır. Yapılan araştırmalarda bir bardak Yaban mersini meyvesinin 145 gram geldiği ve 21 gram Karbonhidrat, 1 gram Protein, 0,5 gram yağ, 19 miligram C-VİTAMİNİ, 145 IU A- VİTAMİNİ ve 85 KALORİ içerdiği belirtilmektedir. Ayrıca, 100 gram yenilebilir Yaban mersininin %83’ünün su, %0.7’sinin protein, %0.5’inin yağ, %15’inin karbonhidrat, %1.5’unun lif olduğu ve 62 kalori sağladığı saptanmıştır. Ayrıca, insan sağlığı açısından aşağıdaki özellikle sahip olduğu bilimsel araştırmalarla ortaya konulmuştur. Bunlar:
Yaprak
ve kuru meyvelerinden yapılan çay ishal giderici özellik
taşımaktadır.
Yaban
mersini çayının bayanlarda özel günlerin
etkisini azalttığı ve düzene sokmaktadır.
Yaban
mersini çayının idrar yolu enfeksiyonlarında
antibiyotik etkisi göstermektedir.
Kansere
karşı vücudu koruyan enzimleri aktive etmektedir.
Anti
kanserojen ve antioksidan özelliğe sahiptir.
Yağlı bileşiklerin
vücuttan atılmasını sağlar.
Taze
olarak yenildiğinde kanı temizler.
Besleyici
olmasına rağmen kalori ve sodyum içeriği düşüktür.
Kan şekerini
düşürür
Bağırsak
metabolizmasını düzenleyen lifli özelliği
vardır.
Kan
kolesterolünü düşürür.
Pektin
içeriği yüksektir.
Kalp
krizi riskini azaltır.
Gece
görüş kabiliyetini artırır.
HIV
VİRÜSÜNÜN tekrarlanmasını azaltır.
Damar
elastikliği ve gözlerin geçirgenliğini artırır
Vücutta
biyoaktif madde olarak kullanılan polifenoller, aktokyaninler,
flavanoller ve tanenlerce zengindir.
Kansere
karşı savaşan ELLAGIC-ASİT içeriği
oldukça yüksektir.
Diyetlerin
sağlıklı ve çok değerli bir parçasıdır.
Göz
yorgunluğunu giderir, miyopluk ve şeker hastalığından
kaynaklanan görme bozukluklarını engeller. Kamaşma,
kılcal damar çatlaması ve gece körlüğünü ortadan
kaldırır.
Kabızlık,
bulantı, mide kramplarını ve ülseri önler.
Damar
sertliği oluşumunu engeller.
Varis
ve basur’u (hemoroit) iyileştirir.
Sakinleştirici özelliği
vardır.
Ağız
içi yaralarını iyileştirir.
İltihaplar
için dezenfektan özelliği taşır.
Ekonomik olarak ilimizde mevcut tarımsal ürünleri karşılaştırdığımızda Yaban mersini başta olmak üzere üzümsü meyvelerin çok üstün olduğu görülebilmektedir. Nitekim 2003 yılında iç piyasya taze ve dondurulmuş (şoklanmış) olarak sunduğumuz Yaban mersini meyvesinin kilosu toptan 4.000.000.-TL’ye satılmaktadır. Çiftçi bahçesinden çıkış fiyatı olan bu değer, yaban mersininin ORGANİK ÜRÜN kapsamında satışa sunulması ile çok daha yukarılara çıkacaktır. Çünkü Birleşik devletlerden ithal edilerek İstanbul’daki gros marketlerde satışa sunulan ve ilaç ile ticari gübre kullanılan yaban mersini meyvesinin 250 gramı 5.000.000.-TL’ye satılmaktadır.
Modern tarım tekniklerinin uygulandığı 1 dönüm (1000 m2) alanda çay tarımından 675 milyon (1500 kg ürün X 450.000.- TL/kg = 675.000.000.-TL), böğürtlen, ahududu, Frenk veya Bektaşi üzümü tarımından 3 Milyar (2000 kg ürün X 1.500.000.- TL/kg =3.000.000.000.), kivi tarımından 3.5 Milyar (2000 kg ürün X 1.700.000.- TL/kg = 3.400.000.-TL) gelir elde edilirken aynı arazide Yaban mersini tarımı yapıldığında 2003 yılı toptan piyasa fiyatları ile 8 Milyar gelir elde etmek mümkündür. Hem yararlı hem de çok karlı.
Girişimci sanayicilerimiz tarafından üzüm, Yaban mersini ve diğer üzümsü meyveleri işleyen (meyve suyu, reçel, jel, meyve özü, şurup v.s) sanayi tesislerinin kurulması ile yüzlerce işsiz insanımıza da iş imkanı sağlanacaktır.
Sonuç olarak, tarımsal ürünler bakımından 3 temel ürüne (çay, fındık ve tütün) bağlı kalan Karadeniz halkı artık yeni ürünlere yönelmelidir. Toprak ve iklim bakımından mükemmel şartlara sahip olan Rize’de kivi’nin yanında ürün çeşitliliğine yönelik olarak başta Yaban mersini olmak üzere ahududu, böğürtlen, Frenk üzümü ve Bektaşi üzümü ile tesis edilmiş ve alanı en az 1000 m2 olan bahçeler hızla oluşturulmalıdır. Yaban mersininin çoğaltılması ve fidan üretimi konusunda çalışmalarımız devam etmektedir. Devletimiz ve özellikle de iş adamlarımızın desteği olursa 2005 yılı sonunda veya 2006 yılı ilk çeyreğinde ilimizde bahçe tesis edebilecek sayıda yaban mersini fidanı üretmiş olacağız. Bu aşamada önder çiftçiler seçilecek, arazi kontrol edilecek ve gerekli alt yapısı uygun olanlara 1 dönümlük Yaban mersini bahçeleri tesis edilecektir.
Sadece çay veya kivi tarımına bağımlı kalmayalım, kokulu kara üzümü ağaçtan yere indirip bağlar kuralım, üzümsü meyve yetiştiriciliğine yönelelim ve yeşil Rize’mize mavi altın gerdanlık takalım.